دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی

عنوان:
اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت

استاد راهنما:
دکتر جعفر عزیزی

نگارش:
معصومه غلامزادهصوفیانی

بهار 1393

پايان‌نامة كارشناسي ارشد
عنوان:
اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت

استاد راهنما:
دکتر جعفر عزیزی

نگارش:
معصومه غلامزادهصوفیانی

بهار 1393

اینجانب معصومه غلامزادهصوفیانی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد/ناپیوسته در رشته مدیریت کشاورزی که در تاریخ 28/3/93 از پایان نامه خود تحت عنوان: اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت با کسب نمره 90/16 (شانزده و نود) و درجه بسیارخوب دفاع نموده ام، بدینوسیله متعهد می شوم:
1)این پایان نامه/ رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) این پایان نامه/ رساله قبلا برای دریافت هیج مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3)چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4)چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود ، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت./1
نام و نام خانوادگی: معصومه غلامزادهصوفیانی
تاریخ و امضا
تقدیر و تشکر
بر خود لازم میدانم از تلاش و زحمات اساتید بزرگواری که در طول تحصیل اینجانب، همواره زحمات فراوانی کشیدهاند تقدیر و تشکر نمایم. علیالخصوص از زحمات جناب آقای دکتر جعفر عزیزی که به عنوان استاد راهنمای این پژوهش قبول زحمت نمودند و همچنین اساتید محترم داور آقایان دکتر محمدصادق اللهیاری و دکتر هاشم امینپناه نهایت سپاسگزاری خود را اعلام مینمایم. ضمناً از آقای مهندس عبادتطلب کارشناس مدیریت حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی گیلان که در اجرای این پژوهش به من یاری رساندند تقدیر و تشکر میکنم.

تقدیم به همسر عزیزم که در طول این راه همواره در کنارم بوده و سختیهای مسیر را برایم هموار نمود.
وتقدیم به امید زندگیام آرادجان.

فهرست مطالب
فصل اول……………………………………………………………………………………………………………………………………1
1-1-مقدمه2
1-2- بیان مساله3
1-3-اهمیت و ضرورت تحقیق4
1 -4-اهداف تحقیق4
1-4-1-اهداف کلی4
1-4-2- اهداف اختصاصی4
1-5-سوالات تحقیق4
6-1-محدوده تحقیق5
1-6-1- محدوده زمانی5
1-6-2- محدوده مکانی5
1-6-3- محدوده موضوعی5
1-7-محدودیت تحقیق5
1-8- واژهگان کلیدی …………………………………………………………………………………………………………………………….5
فصل دوم7
مبانی نظری تحقیق7
2-1-مقدمه8
2-2-تاریخچه و اهمیت برنج9
2-3-نظام بهرهبرداری12
2-4- عوامل موثر بر پراکندگی اراضی زراعی13
2-4-1- ارث13
2-4-2- خرید و فروش………………………………………………………………………………………………………………………..13
2-4-3- عوامل محیطی و بوم شناختی14
2-4- 4- عوامل اجتماعی و فرهنگی14…………………………………………………………………………………….
2-4-5-عوامل کالبدی 14…………………………………………………………………………………………………….
2-5- یکپارچهسازی اراضی15
2-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان15
2-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران16…………………………………………………………………………………
2-5-3- مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری18……………………………………………………..
2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی19…………………………………………………………………
2-5-5- تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان19
2-6- توسعه پایدار22…………………………………………………………………………………………………………
2-6-1- کشاورزی پایدار23………………………………………………………………………………………………….
2-6-2- یکپارچهسازی اراضی و کشاورزی پایدار24
2-7- ارزیابی اثرات زیستمحیطی24
2-7-1- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در جهان25
2-7-2- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در ایران25
2-8- ابعاد زیستمحیطی توسعه پایدار27
2-8-1- حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی27
2-8-2- تلفیق امور توسعه با محیطزیست27
2-8-3- برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی27
2-8-4- استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی28
2-8-5- جایگزینی منابع تجدیدپذیر29
2-8-6- برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترقبه29
2-8-7- کنترل آلودگیهای زیستمحیطی29
2-9- پیشینه نظری29
فصل سوم41
روش اجرای تحقیق 42
3-1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه43
3-1-1-معرفی شهرستان شفت43
3-2- روش تحقیق44
3-3- جامعه و نمونه آماری44
3-4- ابزار پژوهش45
3-5- روایی و پایایی ابزار اندازهگیری48
3-5-1- روایی48
3-5-2- پایایی48
3-6- متغیرهای تحقیق و تعاریف عملیاتی49………………………………………………………………………………
3-6-1-متغیر مستقل49……………………………………………………………………………………………………….
3-6-2- متغیر وابسته49………………………………………………………………………………………………………
3-7-فرضیههای تحقیق49
3-8- روش تجزیه و تحلیل دادهها50……………………………………………………………………………………….
3-8-1- آمار توصیفی50……………………………………………………………………………………………………..
3-8-2- آمار استنباطی50
فصل چهارم………………………………………………………………………………………………………………………………………….51 تجزیه و تحلیل دادهها52..……………………………………………………………………………………………………
4-1- مقدمه53
4-2- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی تجهیز شده 53
4-2-1- ویژگیهای فردی53
4-2-2- ویژگیهای نظام زراعی55
4-2-3- ویژگیهای اقتصادی60
4-2-4- فعالیت-های آموزشی- ترویجی63
4-2-5- ابعاد زیستمحیطی64
4-2-6- دانش ابعاد زیستمحیطی65
4-2-7-اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی در اراضی شالیکاری67
4-3- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی سنتی68
4-3-1- ویژگیهای فردی68
4-3-2- ویژگیهای نظام زراعی70
4-2-3- ویژگیهای اقتصادی75
4-2-4- فعالیتهای آموزشی-ترویجی78
4-2-5-ابعاد زیستمحیطی79
4-2-6-دانش ابعاد زیستمحیطی80
4-3-آمار استنباطی81
4-3-1- مقایسه ویژگیهای فردی، زراعی و اقتصادی کشاورزان دو گروه با استفاده از آزمونt81
فصل پنجم84
بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها85
5-1-مرور کلی بر تحقیق86
5-1-1- مقدمه86
5-1-2- اهداف و سوالات87
5-1-3- محدوده تحقیق87
5-1-4- محدودیت تحقیق87
5-1-5- روش و نوع تحقیق88
5-1-6- متغیرهای تحقیق88
5-1-6-1- متغیرهای مستقل88
5-1-6-2- متغیر وابسته88
5-1-7- فرضیههای تحقیق……………………………………………………………………………………….88 5-2- نتیجهگیری………………………………………………………………………………………………….88
5-2-1-یافتههای توصیفی………………………………………………………………………………………..88
5-2-1-1- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده ………………………………………………………….88
5-2-1-2- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی سنتی……………………………………………………………..90
5-2-2- یافتههای استنباطی…………………………………………………………………………………………………………92
5-3- بحث……………………………………………………………………………………………………………………………….93
5-4- پیشنهادها…………………………………………………………………………………………………………………………93
5-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر……………………………………………………………………………………………..94
5-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده…………………………………………………………………………………95
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………………….96
فهرست جداول
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388 ………………………………….11
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان به تفکیک شهرستانها21
جدول (2-3) چهارپوب نظری تحقیق35
جدول (3-1) انواع اراضی شالیکاری و پرسشنامهها44
جدول (3-2) و (3-3) و (3-4) ارزش عددی گویههای پرسشنامه47
جدول (3-5) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی تجهیز شده با استفاده از روش آلفای کرونباخ……48
جدول (3-6) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی سنتی با استفاده از روش آلفای کرونباخ49
جدول (4-1) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده54
جدول (4-2) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده57
جدول (4-3) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده61
جدول (4-4) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده به ترتیب اولویت……64
جدول (4-5) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی64
جدول (4-6) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده65
جدول (4-7) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت66
جدول (4-8) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی……66
جدول (4-9) میزان اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکارای به ترتیب اهمیت موضوع67
جدول (4-10) توزیع فراوانی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکاری مورد مطالعه68
جدول (4-11) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی سنتی69
جدول (4-12) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی سنتی71
جدول (4-13) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی سنتی76
جدول (4-14) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی سنتی به ترتیب اولویت……79
جدول (4-15) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی79
جدول (4-16) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی سنتی80
جدول (4-17) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت81
جدول (4-18) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی……81
جدول (4-19) مقایسه میانگینهای ویژگیهای دو گروه کشاورزان با استفاده از آزمون t82
فهرست اشکال
شکل (2-1) مراحل اجرای طرح تجهیز، نوسازی و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری……18
شکل (3-1) نقشه استان گیلان43
چکیده
پراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی و . . . را از اهداف طرح عنوان مینمایند. این تحقیق سعی دارد اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نماید. تحقيق حاضر از روش توصيفي همبستگي استفاده شده است. جامعه آماري اين تحقيق را شالیکاران شهرستان شفت که دارای اراضی شالیکاری تجهیز شده و نیز سنتی هستند، تشکيل دادند. که با شیوه نمونهگيري تصادفی، 244 نفر به شکل تصادفی انتخاب شدند روايي محتوايي پرسش نامه توسط پانل متخصصان بهدست آمد. همچنين آزمون پايايي، به وسيله يک مطالعه راهنما براي بهدست آوردن ضريب اعتبار پرسشنامه انجام شد و ضريب آلفای کرونباخ برای اراضی تجهیز شده 832/0و برای اراضی سنتی 757/0 بدست آمد. یافتههای حاصل از آزمون t تست در زمینه مسائل زیستمحیطی نشان داد، مقدار سم مصرفی برای کنترل کرم ساقهخوار برنج دو گروه با هم اختلاف معنیداری ندارند. ولی در مورد مقدار مصرف کود اوره، مقدار مصرف علفکش، مقدار مصرف قارچکش در هکتار، دو گروه در سطح 99 درصد دارای اختلاف معنیدار و در مورد مصرف کود فسفات دو جامعه در سطح 95 درصد دارای اختلاف معنیداری میباشند. در زمینه مقایسه ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار در اراضی تجهیز شده و سنتی، 8/51 درصد از شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده در اراضی خود کشت دوم انجام داده ولی کشاورزان دارای اراضی سنتی فقط 1/13 درصد کشت دوم در اراضی شالیکاری انجام دادهاند. در زمینه استفاده از کنترل بیولوژیک با استفاده از زنبور تریکوگراما علیه کرم ساقهخوار برنج، 17 درصد کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده بیشتر از کشاورزان دارای اراضی سنتی از این روش استفاده نمودهاند. 14 درصد از کشاورزان دارای اراضی سنتی در اراضی شالیکاری خود تغییرکاربری انجام دادهاند ولی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده پس از اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی، فقط 5/3 درصد آنان در اراضی خود تغییرکاربری انجام دادهاند و از این طریق آسیب کمتری بهواسطه تغییر کاربریها به محیط زیست وارد نمودهاند.
کلمات کلیدی: تجهیز و نوسازی اراضی، کشاورزی پایدار، اراضی تجهیز شده، اراضی سنتی.

فصل اول:
کلیات تحقیق
1-1- مقدمه
پراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. پایین بودن میزان بهرهوری، بالا بودن هزینههای تولید، جلوگیری از الگوی مناسب زراعی، غیر کارآ کردن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از ماشینآلات، اختلاف میان کشاورزان و تضعیف همبستگیهای اجتماعی در جامعه روستایی و سرانجام فقر و مهاجرت روستایی بهعنوان شاخصهای توسعه نیافتگی، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی قرار دارد (شیرزاد، 1376). در نظامهای جدید تولید در بخش کشاورزی و بکارگیری فناوری و مکانیزه شدن مراحل مختلف فرآیند تولید کشاورزی، پراکندگی نامنظم قطعات یک عامل بازدارنده قلمداد میشود که کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای تولید را به همراه خواهد داشت (توسلی، 1378).
در کشور ما کشت برنج، یکی از پرهزینهترین و مشکلترین کارهای زراعی میباشد. بالا بودن هزینه تولید، عدم دسترسی بهموقع به نهادههای کشاورزی (کود، سم، آب و . . . ) پایین بودن سطح فنآوری و در نتیجه بالا بودن هزینهها و قیمتهای ماشینهای کشاورزی از دلایل عمده عدم پیشرفت کشت برنج در کشور میباشد. با توجه به اینکه برنج بعد از گندم، مهمترین منبع غذایی در کشور ماست، اهتمام و توجه بیشتر به این محصول با ارزش، امری ضروری است. در نتیجه برای افزایش تولید این ماده غذایی چارهای جز افزایش عملکرد در واحد سطح یا افزایش سطح زیر کشت نخواهیم داشت. در هر دو صورت، بهتر است کشت برنج بصورت مکانیزه انجام گیرد. قبل از مکانیزه نمودن کشت برنج، کارهای بنیادین و اساسی باید صورت گیرد که یکی از آنها تسطیح و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری میباشد. تسطیح و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری نه تنها بر جنبههای مختلف زندگی کشاورزان آن منطقه تاثیر دارد، بلکه در بازده ماشینها در این اراضی، نقش بهسزایی دارد که در اثر آن، بازده و عملکرد ماشینهای مختلف کشاورزی، همچون: نشاکارها، ماشینهای داشت و برداشت، بسیار افزایش مییابد (افتخاری، 1375).
در تولید محصولات کشاورزی و توسعه روستایی در ایران، پراکندگی اراضی زراعی روستایی مانعی اساسی بهشمار میرود (عبدالهزاده و کلانتری، 1385). با توجه به مسائل و مشکلات پراکندگی اراضی زراعی، برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از آن، برنامهریزان و سیاستگذاران کشاورزی راه حل منطقی و قابل اجرای یکپارچهسازی اراضی را توصیه میکنند که سیاستی در ارتباط با تغییر اندازه زمین برای بهبود و افزایش تولید محصولات کشاورزی، عقلانی کردن بهرهبرداریها، استفاده از ماشینآلات و فناوری جدید زراعی و سرانجام، دستیابی به توسعه روستایی و کشاورزی است (امیرنژاد و رفیعی، 1388). به عبارت دیگر، این فرآیند و ساماندهی اراضی ضرورتی اساسی برای توسعه پایدار روستایی و کشاورزی است (کلانتری و همکاران، 1384).
1-2- بیان مسئله
امروزه همه معتقدند که برای کشاورزی متعارف به سبب زیانها و صدماتی که به محیط زیست و منابع پایه وارد میکند باید جایگزین مناسبی یافت که همان کشاورزی پایدار1 است (علایی و همکاران، 1387). در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد2، 2001). انسان نیازمند دستیابی به نظامهایی است که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، بتواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و استفاده بهینه از منابع موجود شده و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و در ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بسزایی داشته باشد (عادلی ساردوئی و همکاران،1390). یکی از محورهای اصلی توسعه اقتصادی کشور، توسعه بخش کشاورزی و استفاده مطلوب از منابع آب و خاک با هدف ایجاد امنیت غذایی برای جمعیت رو به افزایش کشور است. بخش کشاورزی با توجه به تجربه توسعهی کشورهای صنعتی و به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین به دلیل شاغل بودن بخش چشمگیری از جمعیت در این حوزه چه بطور مستقیم و چه غیر مستقیم مورد توجه قرار گرفته است. بررسیها تا آنجا که به ایران مربوط میشود نشان میدهد به رغم اجرای برنامههای مختلف توسعه کشاورزی و روستایی طی دهههای گذشته توسط این بخش نسبت به سایر بخشها، رشد مناسبی نداشته و در مواردی نیز دارای سیر نزولی بوده است (شکوری، 1382). در راه توسعه و بهرهبرداری از منابع آب و خاک و افزایش بهرهوری از آب با توجه به تنوع شرایط آب و هوایی موانع و مشکلات گوناگونی وجود دارد که رفع آنها در نقاط مختلف کشور راهکارهای مختلفی را میطلبد. در این راستا ایجاد زیر بنای لازم و آرایش مهندسی کرتهای شالیزاری از اهمیت خاص برخوردار بوده و یکی از پیچیدهترین و اساسیترین گامها در ارتقای تولید کیفی و کمی این محصول میباشد (عادلینوری، 1381). مهمترین نکته در این مسیر این است که، بستر اصلی عملیات تجهیز و نوسازی و به طور یقین کشاورزان صاحبان اصلی این طرحها میباشند. بنابراین هر فعالیتی که در این بستر انجام میشود باید لزوماً منافع و نظرات کشاورزان را تامین نماید، به همین دلیل مسایل و استانداردهای فنی و همارز آن نظرات کشاورزان، شاخصهای مهم ارزیابی محسوب میشوند (یزدانی، 1383). امروزه زمان آن فرا رسیده که با نگاهی به آنچه انجام گرفته و توجه به نقاط قوت و ضعف، به ارزیابی آن پرداخته و با اصلاح روشها، راه آینده را با جدیت و توان بیشتر دنبال نماییم. در این تحقیق دنبال آن هستیم که اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نمائیم.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به اهمیت محصول برنج در تامین نیاز غذایی کشور و با عنایت به شرایط اراضی شالیزاری، تجهیز و نوسازی و یکپارچهسازی این اراضی در راستای ایجاد زمینههای مناسب جهت افزایش میزان بهرهوری از منابع آب و خاک اجتنابناپذیر است. تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری، مانند هر فعالیت زیربنایی دیگر در صورتی نتایج و اهداف مورد انتظار را خواهد داشت که از ضوابط و معیارهای فنی از جمله بررسی و تهیه نقشه خاک و مسائل آن، مطالعه نقشههای توپوگرافی و بررسی مالکیت و مشخصات آنها، شیب تقریبی اراضی و . . . در تمام مراحل مطالعات، طراحی و اجرا پیروی نماید. در حال حاضر با توجه به گذشت چند سال از شروع فعالیتهای اجرایی در این زمینه و با عنایت به شرایط خاص عملیات مورد نیاز و وجود مشکلات فنی، حقوقی و قراردادی، شایسته است جهت تهیه و تدوین مجموعه ضوابط و معیارهای مربوطه اقدام گردد. یکی از مشکلات عملیات اجرایی، راندمان بسیار پایین ماشینهای سنگین در این اراضی میباشد (پارهکار و پورمحسنی، 1384).
بنابراین، با توجه به نقشی که تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در توسعه پایدار محیطی دارد و با توجه به اینکه یکی از مهمترین این نقشها، نقش زیستمحیطی آنهاست، ضرورت دارد که نقشهای این بعد مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت نقاط قوت و ضعف، راه حلهای کاربردی ارائه گردد.
1-4- اهداف تحقیق
1 -4 -1- هدف کلی
هدف کلی این تحقیق بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1- 4 –2- اهداف اختصاصی
در این تحقیق اهداف زیر مدنظر است:
– بررسی ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار اراضی تجهیز شده در مقایسه با اراضی سنتی در شهرستان شفت در زمینه استفاده از نهادههای کشاورزی (کود، سم و . . .) و همچنین تغییرکاربری میباشد.
1 – 5- سوالات تحقیق
مطالعه حاضر به دنبال پاسخگویی به سوال زیر است :
1- اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت چیست؟
1 – 6- محدوده تحقیق
محدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.
1– 6 -1- محدوده زمانی
این پژوهش در پائیز و زمستان 1392 انجام گرفته است.
1– 6 -2- محدوده مکانی
تحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان شفت انجام پذیرفته که نظام زراعی شالیکاری این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1– 6 -3- محدوده موضوعی
این تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1-7- محدودیت تحقیق
از مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به عدم وجود آمار دقیق تعداد بهره برداران اراضی تجهیز شده و همچنین سنتی برنج در شهرستان شفت و نیز سطح سواد پایین اکثر شالیکاران شهرستان و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی به پرسشنامهها اشاره نمود.
1-8- واژگان کلیدی
– توسعه پایدار3:: توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداری ست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین است.
– کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایهی یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را به عنوان پایهی فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001).
– تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی4: به کلیه فعالیتهای زیربنایی اطلاق میشود که با هدف استفاده بهینه از منابع آب و خاک و اقتصادی نمودن تولید در اراضی کشاورزی آبی به اجرا گذاشته میشود (عظیمی، 1386).
– تسطیح اراضی5: تسطیح اراضی عبارت از صاف کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین با درنظر گرفتن ضریب نفوذپذیری و بافت خاک، برای جلوگیری از ایجاد روانآب و فرسایش سطحی و بوجود آوردن شرایط یکسان و هماهنگ توزیع آب در سراسر مزرعه است (دواتگر و همکاران، 1391).
– یکپارچهسازی6: یکپارچهسازی اراضی فرآیندی از اصلاحات ارضی است که با تغییر در ساخت فضایی اراضی زراعی از طریق اصلاح مدیریت مزرعه، ضمن تحرک بخشی به اقتصاد روستایی، تحرک در ساختار نواحی روستایی و توسعه روستایی را تسهیل میکند (افتخاری، 1385).
– ابعاد زیست محیطی7 کشاورزی پایدار: شامل مدیریت و برنامهریزی جهت حفاظت از محیط زیست میباشد که زیرمجموعهای از عناصر و عوامل دیگررا جهت رسیدن به این اهداف دربر میگیرد و شامل موارد: حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی، تلفیق امور توسعه با محیط زیست، برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی، استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی، جایگزینی منابع تجدیدپذیر، برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترغبه و کنترل آلودگیهای زیستمحیطی میباشد.
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق
2-1- مقدمه
زمین و اندازه آن به عنوان یکی از مهمترین عوامل تولید در بخش کشاورزی حائز اهمیت است. غیر کارآ بودن بودن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از تکنولوژی و ماشینآلات کشاورزی و پائین بودن بهرهوری عوامل تولید، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی هستند. از این رو، متخصصین برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از پراکندگی اراضی، راه حل منطقی و قابل اجرای فرآیند یکپارچهسازی اراضی را که یک استراتژی بنیادی در ارتباط با اندازه زمین است، توصیه میکنند (امیرنژاد و رفیعی، 1388).
پراکندگی و قطعه قطعه بودن اراضی کشاورزی یکی از مسائل و مشکلاتی است که کشورهای مختلف جهان، حتی کشورهای پیشرفته و توسعه یافته نیز با آن مواجه میباشند و یکی از موانع جدی توسعهی کشاورزی محسوب میشود، بهطوری که کوچکی و پراکندگی اراضی، مانعی در استفادهی بهینه آب، زمین، نیروی انسانی، مکانیزاسیون و دیگر عوامل موثر در تولید کشاورزی میباشند. این وضعیت که در بیشتر مناطق ایران مشاهده میشود یکی از اساسیترین و بنیاددیترین مسایل توسعهی کشاورزی است (حیدری، 1375). استفاده بهینه از اراضی زراعی جهت خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک از اهم اهداف توسعه اقتصادی در کشورمان بهشمار میرود و افزایش تولیدات کشاورزی با توجه به محدودیت سطح زیرکشت در گرو افزایش تولید در واحد سطح با بکارگیری فناوریهای نوین میباشد (ارسلان، 1379). امروزه یکپارچگی اراضی یکی از سازههای عمده توسعه در بخش کشاورزی بهشمار میرود به نحوی که کشورهای توسعه یافته با توجه درست به این مهم توانستهاند بیشترین سهم تولید فرآوردههای کشاورزی را به خود اختصاص داده و بالندگی را در دیگر بخشهای اقتصادی ایجاد نمایند (شیرزاد، 1386). در این رابطه عمدهترین مانعی که بخش کشاورزی ایران در برنامههای توسعه کشاورزی پیشرو دارد، تعدد و تنوع نظام بهرهبرداری با غلبه ساختار سنتی در قالب نظام بهرهبرداری دهقانی یا خردهمالکی است (نوری زمانآبادی، 1386).
مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. به لحاظ اقتصادی طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری به بهبود زیرساختهای کشاورزی و ساختار زمینهای کشاورزی، از طریق تغییر وضعیت کرتها از کرتهای کوچک نامنظم به کرتهای هندسی بزرگتر، احداث کانالهای آبیاری و زهکشی، احداث جادههای بین مزارع، ایجاد سیستم زهکش، بهبود نظام تولید کشاورزی (که شامل توسعه مکانیزاسیون، مدیریت آب و بهبود سیستم مدیریت مزرعه)، تبدیل شالیزارها به مزارع چندمنظوره (کشت محصولات زراعی دیگر در گردش و یا تناوب زراعی منطقه ویا کشت محصولات دیگری بعد از برداشت برنج به عنوان کشت دوم)، افزایش بهرهوری نیروی کار و کاهش اتلاف نیروی کار در کرتهای پراکنده، توسعه مکانیزاسیون، اصلاح خاک شالیزاردر موارد مورد نیاز، متراکم کردن خاک بهمنظور کاهش فروروی آب و افزایش تحملپذیری خاک و غیره صورت میگیرد. در بعد اجتماعی با هدف کاهش صعوبت کار در مزرعه با بهبود سیستم مدیریت مزرعه، بهبود محیط زندگی جامعه روستایی، امکان کنترل سیلابها و افزایش کارآمدی سیستمهای عمومی مثل جادهها، رودخانهها و سیستمهای فاضلاب را بهبود میبخشد همچنین توسعه امنیت غذایی جامعه نیز از طریق ایجاد تثبیت در تولید و عرضه مواد غذایی و متنوعسازی تولید از اهداف این طرح میباشد. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی، تثبیت جریان آب در نهرهای بزرگ و کاهش خسارت سیلاب و بالاخره هماهنگی با محیط طبیعی و حفظ مناظر زیبا و قابل استفاده برای همگان را از اهداف طرح عنوان مینمایند. در بعد نهادی نیز با هدف توسعه سرمایههای اجتماعی، نقش اساسی تغییر دهندگی مشارکتی در جامعه کشاورزی و روستایی با استفاده از رهیافت مطالعه و طراحی مشارکتی، ارزیابی مشارکتی و اجرای مشارکتی طرح با کشاورزان ویا مشارکت نمایندگان (انتخاب نمایندگان و همکاری با آنها در طول مدت طراحی و اجرا طرح) افزایش اعتماد عمومی، وفاق و همبستگی گروهی و به عبارت بهتر ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی که میتوان از آن در مسئولیت اداره سرمایهگذاریهای انجام شده بعد از اتمام کار پروژههای یکپارچهسازی و همچنین کمک به ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی مناسب که موجب ثبت تغییرات حاصله و ارائه شناسنامه اراضی کشاورزی گردد، یاد نمود (ابراهیمی و همکاران، 1390).
2-2- تاریخچه و اهمیت برنج
تشخیص این که موطن اصلی برنج کجاست و برای اولینبار در کدام نقطه از جهان کشت برنج معمول گردیده، برای پژوهشگران بسیار دشوار است. بر همین اساس، اطلاعات متفاوتی درباره موطن اصلی برنج و تاریخچه کشت وکار آن ارائه شده است. برخی از دانشمندان موطن برنج را کنیا و نیجریه میدانند و قدمت کشت آن را 3500 سال تخمین زدهاند و برخی دیگر از دانشمندان، منطقه آسیا را منشاء و مبداء برنج میدانند. برخی از نویسندگان موطن دقیق برنج را جنوب شرق آسیا و بویژه کشورهای هند و چین معرفی کردهاند و معتقدند که تاریخچه کشت برنج در آن کشورها به بیش از هفتهزار سال میرسد. کشت هزاران دانه برنج در عملیات باستانشناسی در استان «جیانگجو» در شرق کشور چین، تاریخچه کشت این محصول را به 5500 سال قبل باز میگرداند. خبرگزاری «شینهوا» به نقل از باستانشناسان گزارش داد که دانههای کشف شده در مرکز باستانی «لانگچیوزوانگ» در شمال رود «یانگتسه» نشانگر آن است که مردم کشور چین در فاصله زمانی بین 5500 تا 7000 سال قبل به کشت برنج میپرداختهاند.یکی از مدارک در مورد زراعت برنج به ابیات سرزمین چین و به 2700 سال قبل از میلاد تعلق دارد. سند دیگری از سابقه زراعت برنج نشان میدهد که اهالی هندوستان از 1700 سال قبل از میلاد و مردم ژاپن از یک قرن قبل از میلاد، برنج میکاشتهاند. پس از کشورهای هندوستان و چین، رفته رفته کشت برنج در سایر کشورها از جمله تایلند، فیلیپین، ژاپن، کرهشمالی، کرهجنوبی، مالزی و تایوان رواج یافت تا جایی که در حال حاضر، 90 درصد برنج دنیا در کشورهای چین، هندوستان، ژاپن، کره، جنوب شرقی آسیا و جزایر مجاور اقیانوس آرام (قاره آسیا) کشت میگردد. برنج یکی از گیاهان مهم تیره غلات و غذای اصلی اغلب کشورهای جهان میباشد. این محصول زراعی بخش زیادی از انرژی غذایی حدود نیمی از جمعیت جهان را تامین مینماید که اغلب آنها در آسیا زندگی میکنند. با توجه به رشد زیاد جمعیت در آسیا که حدود 90 درصد برنج دنیا در آن تولید و مصرف میشود، تولید سالیانه برنج باید حدود 7/1 درصد افزایش یابد تا نیاز آینده مصرفکنندگان را تامین نماید (داتوسری، 2003). سابقه کشت برنج در ایران به پایان دوره ساسانیان رسیده و گسترش وسیع آن از قرن دهم میلادی به بعد صورت گرفته. برخی نیز معتقدند شلتوک برای اولینبار در زمان خسرو انوشیروان از هند به ایران آورده شده و برخی دیگر نیز رونق کشت برنج را به پس از تسلط اعراب در ایران نسبت داده و عقیده دارند در دوره ساسانیان برنجکاری در ایران وجود نداشته است.
کشت برنج در ایران از اوایل قرن اول میلادی شروع شده است. اگر چه شلتوک در ایران، اوایل قرن اول میلادی کشت میشده ولی گسترش آن در سطح وسیع به احتمال زیاد از قرن 6 تا 7 میلادی آغاز گردیده است. برنج دومین عنصر مهم غذایی است که پس از گندم در سبد غذایی مردم ایران جای گرفته است و دولت نیز با سیاستهای قیمتی و غیر قیمتی بر عرضه محصول و مصرف نهادههای تولیدی، تولیدکنندگان را به سوی هدفهای برنامهریزی شده سوق میدهد (یزدانی و دوراندیش، 1382). مصرف سرانه گندم بر اساس آمار سال 1386 با احتساب مصارف دامی حدود 205 تا 210 کیلوگرم بوده است. در حالی که مصرف سرانه برنج در همین سال 42 کیلوگرم بوده است. گرچه مصرف سرانه محصول برنج در سالهای اخیر بهخصوص پس از سال 1374 رو به کاهش بوده است (وزارت جهاد کشاورزی، 1385)، از نظر تغذیهای نیز 75 درصد پروتئین و 80 درصد کالری مردم آسیا از این ماده غذایی تأمین میشود (کوپاهی و همکاران، 1388). بیشترین کشت برنج در ایران در سه استان شمالی کشور گیلان، مازندران و گلستان با 71 درصد سطح زیر کشت کل کشور انجام میگیرد. استان گیلان بیش از 35 درصد تولید و سطح زیرکشت شلتوک در کشور را داراست (وزارت جهاد کشاورزی، 1385). در این استان هر ساله بیش از 181 هزار بهرهبردار در سطحی معادل 200 هزار هکتار از اراضی حاصلخیز و مستعد، برنجکاری میکنند. در واقع کشت برنج مهمترین فعالیت کشاورزی این استان بهشمار میآید و اقتصاد این استان نیز بر پایهی محوریت برنج استوار است (جهاد کشاورزی استان گیلان، 1385).
بر اساس آمارنامه کشاورزی سال زراعی 89-1388 دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، جدول (2-1)، سطح انواع واریتههای شلتوک در کشور در سال زراعی 89-1388 حدود 564 هزار هکتار برآورد شده که استان مازندران 5/38 درصد از اراضی کشت برنج را به خود اختصاص داده است و استان گیلان نیز با داشتن 9/31 درصد اراضی شالیکاری کشور در جایگاه دوم قرار گرفته است.
استانهای گلستان، خوزستان و فارس به ترتیب با 9/9 و 2/9 و 9/3 درصد از برداشت، رتبههای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند و پنج استان مذکور در مجموع 3/93 درصد از اراضی برنج کشور را به خود اختصاص دادهاند. سهم سایر استانهای برنجخیز کشور 7/6 درصد بوده است. میزان تولید انواع کونههای شلتوک کشور حدود 3 میلیونتن برآورد شده که 7/41 درصد آن توسط کشاورزان مازندرانی و 8/27 درصد توسط برنجکاران گیلانی تولید شده است. این دو استان ساحلی جمعاً 5/69 درصد از شلتوک کشور را تولید کردهاند. سه استان خوزستان، گلستان و فارس به ترتیب با 2/10 و 7/9 و 7/4 درصد سهم در تولید شلتوک کشور مقامهای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند.
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388
نام استانسطحتولیدعملکردآبیدیمجمعآبیدیمجمعآبیدیمآذربایجان شرقی21170211789270892742170آذربایجان غربی70070280028040000اردبیل3220322107301073333080اصفهان10651010651599930599936/56320ایلام1612016127599075993/47140چهار محال و بختیاری319003190157930157939/49500خراسان رضوی2032020328635086357/42490خراسان شمالی246102461102170102177/41510خوزستان5172305172330684503068455/59320زنجان408104081156440156444/38330سیستان و بلوچستان336003360134680134684/40080فارس2174102174114217901421797/65390قزوین256902569110900110908/43160کرمانشاه26026720721/27700کهکیلویه و بویراحمد327403274170420170421/52050گلستان5554505554529124702912474/52430گیلان179570017957083719408371942/46620لرستان2511025118450084502/33650مازندران21665202166521256958012569587/58010یزد10010310315/31390کل کشور56351705635173012739030127393/534602-3- نظام بهرهبرداری
نظامبهرهبرداری سازمان اجتماعی (اقتصادی و فنی) مرکب از عناصری بههم پیوسته است که با هویت و مدیریتی واحد و در چارچوب شرایط اجتماعی، اقتصادی و طبیعی محیط خود امکان تولید محصولات کشاورزی را فراهم میسازد. میتوان گفت نظام بهرهبرداری اساسیترین و عمدهترین موضوع مطرح در بخش کشاورزی آن جامعه را تشکیل میدهد (عبدالهی، 1377). پیدایش نظامهای بهرهبرداری در ایران سابقهای بس دیرینه و همپای شکلگیری یکجا نشینی دارد، اما گسترش نظامبهرهبرداری خانوادگی به زمان اصلاحات ارضی برمیگردد، چرا که شیوههای کشاورزی قبل از اصلاحات ارضی بیشتر مبتنی بر نظام اربابرعیتی بود که پس از اصلاحات ارضی فروکش کرد و نظامهای بهرهبرداری امروزی بهویژه خانوادگی جانشین آن گردیدند که این نظام بخشی ضروری از سیاستهای توسعه روستایی هستند (کائوتسکی، 1381).
جایگاه و نقش استراتژیک بخش کشاورزی در تأمین نیازهای غذایی جامعه و توسعه ملی، ضرورت ایجاد تحولات بنیادی و همهجانبه را در ساختاری کشاورزی از طریق شناخت نظامهای بهرهبرداری مناسب در چارچوب یک برنامهریزی عملی بلندمدت پدید آورده است (Mohammadi, 2005). نظامهای بهرهبرداری زراعی از دیرباز نقش مهم و بسزایی در توسعه کشاورزی داشته و همواره بهعنوان یکی از مسائل بنیادی کشاورزی در جهت بکارگیری صحیح منابع آب، خاک و غیره بهشمار میآید. مهمتر آن که، نوع نظام بهرهبرداری و سطح پایداری آن میتواند در میزان تولید، تخصیص منابع، استفاده بهینه از فنون کشاورزی، تجهیز امور زیربنایی، بهکارگیری ماشینآلات واستفاده بهینه از منابع با بازدهی مناسب موثر باشد (Kamali, 2005). یکی از مباحث اصلی در توسعه بخش کشاورزی، الگوی نظامهای بهرهبرداری زراعی میباشد و توسعه نظامهای بهرهبرداری زراعی مستلزم کسب موفقیت در حوزههایی نظیر ارتقای دانش و بینش بهرهبرداران، ایجاد زمینهای مساعد برای بازار محصولات کشاورزی، بهرهوری بهینه از عوامل تولید و تأمین انواع نهادهها و مهمتر از همه مالکیت اراضی و نظام بهرهبرداری کشاورزی میباشد (Motiee Langrodi, 2002). از طرفی نظامهای بهرهبرداری زراعی همانند یک سیستم چند مؤلفهای هستند که بقا و ماندگاری آنها در گرو تحول مستمر با نظام پیرامونی و تحولات تأثیرگذار میباشد (Jhon, 2003) و پویایی و تحولات لازم در آنها زمانی کارآمد و اثربخش است که به صورت هدفمند، نظامیافته، برنامهریزی شده و مبتنی بر ملاحظات پایداری در کلیه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در زمینه و شرایط خاص مطابق با ساختار و کارکرد این نظامها، صورت پذیرد (Haverkort, 1998)، بدین منظور برنامهریزی و سیاستگذاری جهت توسعه نظام بهرهبرداری کشاورزی، باید مبتنی بر افزایش تولید از طریق افزایش عملکرد در واحد سطح بدون صدمه زدن به محیطزیست صورت گیرد، بهطوری که افزایش ظرفیت تولید پایدار نیز باشد (Jalalzadeh, 2005, Filho, 2004). به منظور اصلاح ساختار نظامهای بهرهبرداری زراعی موجود و رهایی از وضعیت ناپایداری، راهبرد توسعه پایدار کشاورزی میتواند پاسخی مناسب برای حل مشکلات فعلی کشاورزان در این ارتباط باشد (Najafi, 2006) زیرا هدف از کشاورزی پایدار، ایجاد سیستمهای تولیدی کشاورزی بادوام، نظام یافته و انسانی است که تضادی با منافع زیستمحیطی و اقتصادی- اجتماعی ندارد و اساساً به ظرفیت حفظ باروری همراه با استمرار بقای منابع پایه تأکید دارد (Brower, 2004)، آن بیانگر نظامی است که در آن، هدف کشاورزی دستیابی به تولید و بازده کافی و سود خوب و رفاه جامعه با رعایت کمترین خسارت به محیطزیست است (Peson, 2000)، به طوری که به شیوهای پایا و بادوام، بهرهوری و عملکرد تولیدات کشاورزی بهبود یافته و کشاورزان بتوانند عرضه محصولات کشاورزی را هماهنگ با رشد جمعیت و رشد اقتصادی و با توجه به ملاحظات زیستمحیطی افزایش دهند (Zhou, 2008)، بنابراین در چارچوب پایداری نظام بهرهبرداری زراعی، لازم است، بهرهوری عوامل تولید حفظ و تداوم یافته و در نهایت توانایی نظام بهرهبرداری زراعی برای تداوم کارکرد در آینده نامحدود تضمین شود (Najafi, 2006).
عبدالهی نیز نظامهای بهرهبرداری کشاورزی را به عنوان کانون و محور کلیه فعالیتهای مربوط به توسعه بخش کشاورزی پایدار در ایران مطرح میکند و بیان میدارد که گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی امروزین و سودآور (دارای درآمد کافی) از طریق اصلاح و ایجاد و توسعه تشکلهای جدید و مناسب کشاورزی، جزو اصلیترین فعالیتهایی است که بیش از هر عامل دیگری میتواند در افزایش بهرهوری و ارتقای همه جانبه عملکرد، و به تبع آن توسعه پایدار بخش کشاورزی و نهایتاً توسعه متوازن جامعه روستایی موثر واقع شود (عبدالهی، 1377).
2-4- عوامل موثر در پراکندگی اراضی زراعی
در پراکنده بودن اراضی زراعی یک واحد بهرهبرداری عوامل مختلفی موثرند که عبارتاند از:
2-4-1- ارث
مسئله ارث که دارای ریشههای اجتماعی و مذهبی در جوامع روستایی است، از عوامل عمده تقطیع اراضی محسوب میشود، چرا که معمولاً بعد از فوت یا ازکارافتادگی زارع، زمین میان وارثات تقسیم میشود (تقوایی، 1376). این مسئله در کشورهای اسلامی و اروپای غربی بهعنوان عامل پراکندگی اراضی گزارش شده است (احمدی، 1382).
2-4-2- خرید و فروش
خرید و فروش قطعات زمین زراعی بین بهرهبرداران نیز از عواملی است که میتواند تقطیع بیش از پیش بهرهبرداریها را باعث شود. اما چنانچه با وضع مقرراتی بتوان خرید و فروش اراضی را در جهت تقویت تجمیع اراضی هدایت نمود، این عامل میتواند به یکی از راهکارها و سیاستهای بسیار موثر و در عین حال کمخرج در جهت یکپارچهسازی اراضی تبدیل گردد (احمدی، 1382).
2-4-3- عوامل محیطی و بومشناختی
اراضی زراعی در روستاها از نظر دوری و نزدیکی به جادههای ارتباطی، دسترسی به، آب، کیفیت خاک، شیب زمین، سیلگیر بودن، ارتفاع، مورفولوژی، توپوگرافی زمین، نوع اقلیم و غیره شرایط یکسانی ندارند و هر کدام از این عوامل به نوبه خود باعث پراکندگی و تقطیع اراضی زراعی در روستاها میگردند (تقوایی، 1376).
2-4-4- عوامل اجتماعی و فرهنگی
ساختار سنتی و مذهبی جوامع روستایی ایران و حاکمیت قوانین خاص همچون وقف، از جمله عوامل اجتماعی موثر در پراکندگی اراضی زراعی محسوب میشود. سنت و آداب فرهنگی، تحول در خانوادههای گسترده، و تغیر و تحول در شیوههای بهرهبرداری از زمین همچون اجارههای مالکانه، رشد جمعیت و عوامل متعدد دیگر، از جمله عوامل اجتماعی و فرهنگی موثر در پراکندگی اراضی هستند (نوروزیان، 1378).
2-4-5- عامل کالبدی
عوامل کالبدی و همچنین دخالتهای انسان در شکل طبیعی زمین (جاده، نهر و غیره)، در پراکندگی اراضی موثرند. بررسیها نشان میدهد که در فرانسه، هندوستان، ایرلند غربی و برخی مناطق ایران عوامل کالبدی همچون ریختشناسی، توپوگرافی زمین، نوع پوشش گیاهی زمین، کیفیت خاک، دسترسی به آب، تناوب و جابجایی محصولات برحسب اقلیم، فاصله مکانی اراضی از روستا، و شبکههای هیدورولوژی در تقطیع اراضی نقش دارند (احمدی، 1382). انواع کاربریهای اراضی با توجه به نوع جامعه از لحاظ رشد و توسعه، ساختار اقتصادی- اجتماعی، و زمان از عوامل عمده در پراکندگی اراضی محسوب میشوند. از جمله عوامل عمده مرتبط با کاربری میتوان به حصارکشی، تنوع سکونتگاههای روستایی، بهویژه نوع پراکندگی هستهای، پلها، کانالها، راهآهن، ایجاد صنایع و سایر تاسیسات، تغییر شیوه بهرهبرداری، خانهسازی و تغییر کاربری اراضی از زراعت به باغداری و غیره اشاره کرد که همگی در پراکندگی اراضی زراعی نقش عمدهای دارند (نوروزیان، 1378).
2-5- یکپارچهسازی اراضی
در بسیاری از مطالعات اقتصادی مدیریت مزرعه، ثابت شده است که چند پارچگی اراضی مانعی بزرگ و یکی از مشکلات عمده سر راه کشاورزی کارآمد اقتصادی است. این امر منجر به ضایعات اراضی، کارگر و نهادهها شده و عملا بسیاری از عملیات اصلاحی کشاورزی قابل اجرا نخواهد بود. در این حالت بخشهای قابل ملاحظهای از اراضی زارعان مصروف به ایجاد مرزبندیها، نهرهای آب و پیادهروها میشود (ممتازپور، 1374). علاوه برآن عواملی از قبیل انهار خاکی پرپیچ و خم طویل که کار انتقال آب به قطعات مختلف را بر عهده دارند، با شیب کم و یکنواخت و رویش علفهای هرز، باعث اتلاف آب شده و آبرسانی فاقد کارآیی لازم است. اما پراکنده بودن اراضی همیشه دارای عیب نبوده، زیرا وجود قطعات مختلف به موقعیت جغرافیایی گوناگون در یک روستا خصوصاً زمانی که که این قطعات چند کشتی باشد برای زارع مصونیت بیشتری در قبال حوادث طبیعی و اقتصادی ایجاد مینماید. با توجه به این که زمان و مراحل رشد محصولات با همدیگر متفاوت میباشد، زارع وقت و حقابه خود را به طوری تنظیم میکند که از آب و نیروی موجود تا حد امکان استفاده نماید و محصولات مختلف نیز داشته باشد. در این حالت درآمد ناخالص آنها در واحد سطح به میزان قابل ملاحظهای بیشتر از زمینهای بزرگتر میباشد (منتظر نجفآبادی، 1365).
2-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان
طرح یکپارچهسازی چندین کشور اروپایی، زیر نظر و با کمکهای مالی (FAO) انجام پذیرفت (Hartingsen, 2006). در سال 2005، مسائل و مشکلات اراضی «اکراین» مورد توجه قرار گرفت. و برای توسعه روستایی گسترش بازار محصولات کشاورزی یکپارچهسازی اراضی در دستور کار قرار گرفت (Ashmidi and Halide, 2006). یکپارچهسازی اراضی در «کرواسی» قبل از سال 2000 و با هدف کمک به توسعه رقابت کشاورزی و توسعه مناطق روستایی آغاز گردید (Budanko penavic, 2006).
خصوصیسازی اراضی در «ارمنستان» که در سال 1991 آغاز گردید، بر اساس عدالت اجتماعی و ترکیب هردو پارامترهای کیفیت و زمین بود (Grigoryan, 2006). برنامه یکپارچهسازی اراضی در «بوسنی و هرزگوین» در نیمه دوم 1985-1981 آغاز گردید (Ljusa, 2006). اصلاحات ارضی در کشور «رومانی» با هدف تغییرات در ساختار مالکیت اراضی (از مالکیت تعاونی و دولتی به مالکیت خصوصی)، ساختار کشاورزی قطبی (مزارع بزرگ و کوچک) و پیدایش بازار اراضی زراعی بهوقوع پیوست (Blenesi and Rusa-senir, 2006). و در سال 2008 کارگاه منطقهای پروگر در مورد اجاره زمین و یکپارچهسازی بانکهای اراضی و ارزیابی اثرات آن بهوجود آمد (Frrokja and Gashi, 2000). در سال 89-1983 یکپارچهسازی اراضی در «کوزوو» انجام گرفت (Meha and Kadiri, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «گرجستان»، در سال 98-1991 انجام پذیرفت (by: Tea Dabrundashvvili, 2006). «آلبانی» از اوایل دهه 1990، یکپارچهسازی اراضی را آغاز کرد (Sallaku, Shehu, 2004). سالاکو، نقش تحصیلات عالیه را برای توسعه روستایی و برنامهریزی یکپارچهسازی اراضی، امری ضروری قلمداد میکند (Sallaku, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «استونی» درسال1991 آغاز گردید (Maasikamae, 2006). در اروپای غربی، «فرانسه» اولین کشوری است که برای تشکیل گروههای زراعی جمعی در سال 1963، قانونی را به تصویب و اجرا گذاشته است. «ایتالیا» نیز از جمله کشورهایی است، که مبادرت به تشکیل نوعی زراعت جمعی، در چهارچوب شرکتهای تعاونی و کاهش قطعات مزروعی، در سال 1938، کرده است. در سال 1963 در «مصر» برای خرید اراضی کوچک و پراکنده، زارعان مجبور شدند تا با تعویض قطعات خود موافقت نمایند. در ایالت «اوتارپراتش هند» نیز یکپارچهسازی اراضی در سال 1954 صورت پذیرفت (شیرزاد، 1386). در «کانادا» فرآیند یکپارچهسازی، پس از تصویب قانون بازسازی و توسعه کشاورزی، در سال 1960و قانون توسعه کشاورزی در سال 1965 مورد توجه قرار گرفت (هاشمی، 1369). در «ژاپن» نیز سازماندهی اراضی زراعی و تغییر ساختار کشاورزی از قرن هفدهم آغاز گردید (افتخاری، 1375).
2-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران
بیشتر تحقیقات انجام شده در زمینه یکپارچهسازی اراضی زمینهای کشاورزی ایران بر موضوعاتی چون: علل پراکندگی، مقایسه زمینهای کشاورزی یکپارچه و پراکنده و . . . میباشد. رابطه پراکندگی اراضی کشاورزی، با کاربرد نهادههای مدرن (بخشوده و نجفی، 1377)، عوامل موثر در تقطیع اراضی کشاورزی و لزوم یکپارچگی زمینها، واحد بهرهبرداری (طالب، 1367)، شکل، تعدد و پراکندگی اراضی متعلق به هر زارع (شرفی، 1386)، تاثیر یکپارچهسازی اراضی بر تولید، در مناطق لنجان و فلاورجان استان اصفهان (توکلی و اکبریفرد، 1374)، گزارش مقدماتی شامل بررسی مشکلات اقتصادی- اجتماعی ناشی از پراکندگی در قالب واحد کشاورزی سنتی شهرستان سربند اراک (وثوقی و همکاران، 1364)، آثار پراکندگی اراضی زراعی کشاورزی بر بهرهوری اقتصادی آن (سهیلی، 1371)، یکپارچهسازی و کاهش پراکندگی اراضی، اولویت توسعه روستایی (حیدریپور، 1385)، پراکندگی اراضی زراعی در روستاهای تحت پوشش طرح توسعه کشاورزی حوزه آبریز هراز (بافکر و همکاران، 1366)، بررسی اثرات یکپارچهسازی اراضی زراعی بر توسعه کشاورزی استان کرمانشاه روستاهای دهستان حسنآباد بخش روانسر (خرمی، 1385)، مشکلات یکپارچهسازی اراضی کشاورزی و نقش روشهای ترویجی (مسیبی، 1371)، توسعه کشاورزی، مفاهیم، اصول، روش تحقیق، برنامهریزی در یکپارچهسازی اراضی کشاورزی (افتخاری، 1382)، مقایسه اقتصادی تولید برنج در اراضی



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید